Ընթերցանություն
Գլխավոր>Տոներ>Տերունական տոներ> Տոն Վարագա Սուրբ խաչի. մի մասունք Տիրոջ կենսաբեր Խաչափայտից

Տոն Վարագա Սուրբ խաչի. մի մասունք Տիրոջ կենսաբեր Խաչափայտից

 Տոն Վարագա Սուրբ խաչի. մի մասունք Տիրոջ կենսաբեր Խաչափայտից

Խաչի չորս տոներից բացառապես ազգային-եկեղեցական հիշատակների հետ է կապվում Վարագա խաչի տոնը, որը կատարում է միայն Հայոց եկեղեցին: Այս տոնը ներառում է իրար հաջորդող երեք պատմական հիշատակներ՝ Խաչափայտի առաջին գյուտը և Սբ. Խաչի մասունքի Հռոմ տարվելը, ապա Սբ. Հռիփսիմյանց կողմից Հայաստան բերելը և Վարագա լեռան վրա պահելը, և Սբ. Մասունքի գտնվելը 653թ. Թեոդիկ կրոնավորի և նրա աշակերտ Հովելի կողմից:

 

Ժամանակային իրարահաջորդ այս երեք պատմական հիշատակներից առաջինը Խաչափայտի մասունքի Հռոմ բերվելն է Պատրոնիկե թագուհու կողմից: Առաջին դարի կեսերին Հռոմից Երուսաղեմ ուխտի է գալիս Կղոդիա կայսեր կինը՝ Պատրոնիկե թագուհին, ով քրիստոնյա էր դարձել Պետրոս առաքյալի քարոզությամբ: Այդ ժամանակ տեղի ունեցած Խաչափայտի գյուտից հետո թագուհին Սբ. Խաչից մի մասունք է իր հետ Հռոմ տանում:

 

Երկրորդը՝ Խաչափայտի մասունքի Հայաստան բերվելը և Վարագում պահվելը Սբ. Հռիփսիմյանց կողմից: Քանի որ Սբ. Հռիփսիմեն կայսրական տոհմից էր, նրան էր փոխանցվել Պատրոնիկեի տարած մասունքը, և այն Հռիփսիմե կույսն իր հետ Հայաստան է բերում, երբ Սբ. Հռիփսիմյանք Դիոկղետիանոսի պատճառով փախչում են Հռոմից, քանի որ նա ցանկանում էր բռնությամբ կնության առնել Սբ. Հռիփսիմեին: Սբ. Հռիփսիմյանք, հասնելով Հայոց աշխարհը, միառժամանակ առանձնանում են Վարագա լեռան վրա, և Սբ. Հռիփսիմեն այստեղ է պահում Խաչափայտի մասունքը:

 

Երրորդը՝ Վարագում պահվող Սբ. Նշանի գտնվելը Թեոդիկ ճգնավորի և նրա աշակերտ Հովելի կողմից: Սբ. Հռիփսիմյանք թեև այնուհետև Վարագից գնում և նահատակվում են Վաղարշապատում, իսկ Վարագում Սբ. Նշանին սպասավորելու մնացած կույսերի վախճանումից հետո Վարագի այս ճգնատեղին միառժամանակ ամայի, իսկ Խաչափայտի մասունքն էլ ծածկված է մնում, որի տեղը ոչ ոք չի իմանում, սակայն Հայոց աշխարհում սերնդեսերունդ պատմվում է, որ Վարագա լեռան վրա պահվում է մի մասունք Տիրոջ կենսաբեր Խաչափայտից:

 

653թ. Վարագում իր Հովել աշակերտի հետ ճգնում էր Թեոդիկ կրոնավորը և շարունակ ցանկանում էր արժանանալ Սբ. Նշանի տեսությանը, որի համար պարբերաբար պահեցողության էր տրվում: Եվ մի անգամ նման տասնօրյա մի պահեցողությունից հետո, որը վերստին նվիրված էր այստեղ պահվող Խաչափայտի մասունքի տեսությանն արժանանալուն, Վարագա լեռը լույսով է ողողվում, և լսելի է դառնում հրեշտակային օրհներգությունը, ապա Սբ. Խաչի մասունքը, բարձրանալով այն վեմից, ժայռից՝ որտեղ պահված էր, լուսավոր փայլով երկնքում ճախրում և գալիս հանգչում է եկեղեցու Սուրբ Սեղանին, և եկեղեցին լցվում է լույսով և անուշահոտությամբ: Ահա այսպիսի հրաշքի երևմամբ տեղի է ունենում Սբ. Մասունքի գյուտը, որը տեսնելով գալիս և այս հրաշքի ականատեսն են դառնում Ներսես Գ Տայեցի կաթողիկոսը (կթղ. 641-661թթ.) և Ռշտունյաց Թեոդորոս նախարարի որդին՝ Վարդ Պատրիկը: Ներսես Գ Տայեցի կաթողիկոսը հոկտեմբերին սահմանում է Վարագա խաչի գյուտի տոնը և գրում «Նշանաւ ամենայաղթ խաչիւդ Քո, Քրիստոս» շարականը և տոնին նախորդող շաբաթապահք սահմանում: Սուրբ Գրիգոր Տաթևացու «Խաչին Մեծի» քարոզը լրացուցիչ հետաքրքիր մանրամասներ է պարունակում Վարագա խաչի մասին:

 

Քրիստոսի խաչելությունից և երկինք համբառնալուց հետո փրկության փայտ Սուրբ Խաչը անխնամ թաղված էր Գողգոթայում՝ որպես մահապատժի գործիք: Գարնան գալու ժամանակ, երբ մանուկները ելնում են դրսում խաղալու, ի ծնե անդամալույծ մի մանուկ, որը խաղում էր ընկերների հետ, մոտենալով աստվածամուխ Խաչին, բուժվելով սկսում է վազել և օրհնել Աստծուն և գոհանալ Սբ. Խաչից: Տեսնելով այդ՝ հավատացյալները Խաչափայտի մոտ են բերում բոլոր կաղերին, կույրերին և բորոտներին, և բոլորը առողջանում են, որից հետո հրեաները, հափշտակելով Սբ. Խաչը, տանում և դնում են Երուսաղեմի տաճարի Գեղեցիկ անվանվող դռանը: Այնտեղ նստած մի անդամալույծ, որը ողորմություն էր հավաքում, երբ քնում է, ակամա հենվում է Սբ. Խաչին և բժշկվում և ելնում է՝ փառավորելով Քրիստոսին:

 

Բժշկվում է նաև մի ուրուկի մաշկը: Տեսնելով այս ամենը՝ Խաչափայտը տանում և դնում են Քրիստոսի գերեզմանի այրում և կափարիչ վեմով ծածկում: Այդ ժամանակ լույս է ելնում վեմի ճեղքերից, և այստեղ են դիմում հիվանդները և առողջանում: Այդ ժամանակ Հռոմից Երուսաղեմ է գալիս Կղոդիա կայսեր կինը՝ Պատրոնիկե թագուհին և Սբ. Գերեզմանում գտնում է Խաչափայտը՝ երկու ավազակների խաչերի հետ միասին: Տաթևացին այնուհետև համառոտ վերապատմում է, թե ինչպես է Պատրոնիկեն արժանանում Խաչափայտի մասունքին և այն իր հետ Հռոմ տանում: Եվ քանի որ Հռիփսիմեն Պատրոնիկեի տոհմից էր, հաջորդական փոխանցմամբ նրան է հասնում Ս. Մասունքը:

 

Հռիփսիմյանց համար գրում է, որ Հռոմի Սբ. Պետրոսի վանքում սպասավորում էին 300 կույսեր, և նրանց մայրապետն էր Գայանեն, ով որպես հոգեզավակի պահում է Հռիփսիմեին և նրա կրծքից գցում է Սբ. Մասունքը: Դիոկղետիանոսից փախչելով՝ Սբ. Հռիփսիմյանք նախ գնում են Եգիպտոս՝ Ալեքսանդրիա, ապա՝ գալիս Երուսաղեմ և հրաման են ստանում գնալ Թադեոս առաքյալի մոտ: Նախ գնում են Եդեսիա, և մի մասը մնում է այստեղ, ուր Փրկչի անձեռագործ պատկերն էր, և մյուսները գնում են Այրարատ: Կույսերից ովքեր Հռոմում էին մնացել, կոտորվում են Դիոկղետիանոսի կողմից, այդ թվում և Գայանե մայրապետի քույր Զոյին: Հռիփսիմյանք, գալով Հայաստան, Սբ. Նշանը թողնում են Տոսպում՝ որպես մեծ պարգև Հայաստան աշխարհին, և իրենք գնալով Վաղարշապատ՝ նահատակվում են Տրդատի հրամանով: Տաթևացին այս քարոզի վերջում մի կապակցություն է ստեղծում Խաչափայտի առաջին և երկրորդ գյուտերի միջև՝ ասելով, որ Կղոդիա կայսրին հաջորդում է Ներոնը: Քրիստոնյաների դեմ ծավալած նրա հալածանքների ժամանակ սպանում են Հակոբոս առաքյալին և խաչը տանում թաղում Գողգոթայում, ուր մնում է մինչև Կոստանդիանոսի ժամանակ, երբ Հեղինեն գտնում է Կյուրեղի միջոցով, որն էլ այնուհետև նահատակվում է Հուլիանոսի կողմից: Խաչափայտի այս երկրորդ գյուտին է նվիրված Խաչի գյուտի տոնը:

 

Վարագա խաչի պատմության մասին ներկայացված է Գրիգոր Խլաթեցու խմբագրությամբ «Յայսմաւուրքում»: Հայսմավուրքային այս տարբերակը գրվել է նախորդող շրջանի պատմիչների գործերի և տեղային ավանդությունների հիման վրա: Այստեղ այս տոնի մասին ներկայացվում է, թե Պատրոնիկեն երբ գալիս է Երուսաղեմ, պահանջում է ցույց տալ, թե որտեղ է Խաչափայտը: Թեև չեն ցանկանում, սակայն ստիպված ցույց են տալիս, քանի որ Պատրոնիկեն կայսրի կինն էր: Գերեզմանից հանված երեք խաչերից չեն իմանում, թե որն է Քրիստոսինը: Հարցնում են Տյառնեղբորը, և նա ևս չի իմանում: Մինչ մտածում էին, թե ինչպես գտնեն, անակնկալ կերպով մահանում է թագուհու դուստրերից մեկը: Թագուհին Երուսաղեմ ուխտի էր եկել երեք դուստրերի և երկու որդիների հետ: Տեսնելով դստեր անակնկալ մահը, նա սկսում է մեծապես ողբալ: Այդ ժամանակ թագուհու ավագ որդին առաջ գալով և դիմելով Պատրոնիկեին, ասում է.«Մա՛յր իմ թագուհի, իմացի՛ր, որ իմ քրոջ մահանալը աստվածային նախախնամությամբ է և նրանով պետք է պարզվի, թե երեք խաչափայտերից որն է Քրիստոսինը»: Այս խոսքերից հետո, երբ առաջին խաչն են մոտեցնում մեռյալին, բացում է աջ աչքը և շարժում աջ ոտքը, որից, ինչպես արդեն ասել ենք, պարզ է դառնում, որ դա աջակողմյան ավազակի խաչն է:

 

Այնուհետև հաջորդ խաչն են դնում մահացածի վրա, և այն ոչ մի օգուտ չի տալիս, որից իմանում են, որ ձախակողմյան ավազակի խաչն է: Վերջապես, երբ մեռյալի վրա են դնում երրորդ խաչափայտը, «յարեաւ մեռեալն զօրութեամբ Սուրբ Խաչին Քրիստոսի», որի համար բոլոր հավատացյալները մեծ ուրախությամբ բերկրում են:

Կատարելով իր ուխտը՝ Պատրոնիկեն մի մաս է խնդրում Տիրոջ Խաչափայտից: Հակոբոս առաքյալը, տեսնելով կայսրուհու անկեղծ ջերմեռանդությունը և հաստատուն հավատը, աղոթասացությամբ սուրը դնում է Սբ. Խաչի մոտ և գիշերն անցկացնում հսկմամբ ու աղոթքներով: Առավոտյան տեսնում են, որ Խաչափայտից հատվել է մի կտոր: Առնելով այս կտորը՝ Պատրոնիկե թագուհին այն իր հետ տանում է Հռոմ:

Կայսրական ընտանիքում Սբ. Նշանի մասունքը սերնդեսերունդ է փոխանցվում, մինչև որ հասնում է Հռիփսիմեին, ով կայսրական նույն տոհմից էր:

Հռիփսիմեի ծնողները նրան ընծայում են այն վանքին, ուր մայրապետ էր Գայանեն: Այնուհետև, երբ Հռիփսիմեն մյուս կույսերի հետ Հռոմից փախչելով գալիս է Հայաստան, մինչ Վաղարշապատ հասնելը Սբ. Խաչի մասունքը թողնում է Վարագ լեռան վրա:

Անցնում են տարիներ, Սբ. Նշանի տեսությանն էին ցանկանում արժանանալ նաև Թեոդիկ կրոնավորը՝ իր աշակերտ Հովելի հետ միասին: Հերթական խիստ պահեցողությունից հետո, երբ գիշերը նա և իր աշակերտը ուժեղ մի ձայն են լսում, որից զարմացած նայում են լեռան գագաթին, որտեղից ձայնը եկավ, և տեսնում են վերևում շողացող պայծառ լույսը, որը փայտյա խաչի ձև ուներ: Այս խաչը գնալով առավել էր պայծառանում և լուսավորում ողջ լեռը, ավելի քան արեգակի ճառագայթները, որից սքանչացած տեսնողները փառք են տալիս Աստծուն և նայելով տեսնում են լույսի տասներկու սյուներ, որոնք սյան նման երկրից երկինք էին բարձրանում, և ողջ լեռը լցվում է անուշահոտությամբ ու լսվում է հրեշտակների օրհներգությունը:

Վեմի վրա եղող Սբ. Նշանն այնուհետև իր պահարանով վեր բարձրացավ և սքանչելի լույսով ցոլանալով՝ եկավ և մտավ եկեղեցին, ուր աղոթում էին նրանք: Սբ. Նշանից այնուհետև հնչող ձայնն ասում է. «Աստ հաճեցաւ Քրիստոս բնակիլ Սուրբ Նշանիս ի պահպանութիւն և փրկութիւն աշխարհիս Հայոց»:

Մտնելով եկեղեցի՝ տեսնում են՝ Սբ. Նշանը փայլում է Սբ. Սեղանի վրա: Պատմության վերջում ասվում է, որ Սբ. Նշանից ճառագած տասներկու լուսեղեն սյուների իջած տեղերում կառուցվել են տասներկու եկեղեցիներ, իսկ այն եկեղեցին, ուր Սբ. Սեղանին իջավ երկնքում փայլատակող Սբ. Նշանը, նորոգեցին և առավել մեծացրեցին: Թովմա Արծրունին գրում է, որ Վասպուրականի Գագիկ Ա Արծրունի թագավորը հատուկ մի պահարան է պատրաստում Վարագա Սբ. Նշանի համար: Ինչպես պատմիչն է գրում, Գագիկ Արծրունին «փութաճեմ ընթացքով վազեց և հասավ Տիրոջ լեռը, մեր Աստծո տունը, ըստ մարգարեների և վարից ճախրեց ի վեր, Վարագա լեռան վրա ու երկրպագեց Քրիտոսից պսակված, սրբազան փայտյա խաչը, Աստծո ոտքերի պատվանդանը, որով պարծենում է, և Քրիստոսից վարձատրվում է հավատացյալ թագավորների բազմությունը: Փրկիչ Սուրբ Խաչը պատեց ոսկով ու գոհարներով, ընդելուզեց մարգարիտներով, զարդարեց հրաշագործ փայտը՝ շրջահյուսելով անուշահոտ փայտի մեջտեղից: Դուրս թողեց ոսկեպատ պահարանի մի փոքր մասը, որն իր քառաթև ու խաչաձև գզրոցօի առջևում էր» (Թովմա Արծրունի և Անանուն, «Պատմություն Արծրունյաց տան», աշխտ. Վ. Վարդանյանի): Վարագա խաչի տոնը կատարվում է Խաչվերացի տոնից երկու շաբաթ անց՝ սեպտեմբերի 25-ից մինչև հոկտեմբերի 1-ը հանդիպող կիրակի օրը:

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

ՍԵԵՄ լրագրողական ակումբ

Դիտվել է 5507
2013.09.29
Հարց Քահանային
Ինչպե՞ս
Հայտարարություն
Լսել քարոզներ
Հղումներ հոգևոր էջեր
Ընթերցել նաև
Website by A. Grigoryan
aramgrig@hotmail.com
Mail
+374 93532025
Tel.